Redukcjonizm vs podejście zorientowane systemowo. Związek podejścia zorientowanego systemowo z teorią fraktali

Obserwując uważnie naturę, z łatwością można dostrzec cykliczność różnorodnych zjawisk. Niczym wdech i wydech, wznoszenie i opadanie, tak i strumienie globalnych trendów umysłowych i naukowych zmieniają okresowo swój kierunek, przy czym każdy okres i kierunek jest jednakowo ważny. Nie jest to jednak “kręcenie się wokół koła” a lepiej to zobrazuje wspinanie się w górę po spirali, z każdym cyklem znajdując się na wyższym poziomie zrozumienia. Obecnie jest właśnie czas, w którym drugi, przeciwstawny kierunek zaczyna się wyłaniać. Tak jak wydech może nastąpić dzięki poprzedzającym go wdechem, tak przeciwstawny kierunek możne zaistnieć tylko dzięki dorobkowi poprzedniego. Realizacją tego na polu medycyny jest wyłanianie się tzw podejścia systemowo-zorientowanego w odpowiedzi na wyczerpywanie się możliwości redukcjonizmu.

Praca, która bardzo przystępnie wprowadza w to zagadnienie jest: The Limits of Reductionism in Medicine: Could Systems Biology Offer an Alternative?

Redukcjonizm

Redukcjonizm zakłada, iż złożone problemy mogą być rozwiązane poprzez podzielenie ich na mniejsze, prostsze i przez to łatwiejsze do śledzenia części. Podejście może zostć porównane do strategii “dziel i rządź”. Redukcjonizm zawładnął naukami medycznymi, sposobami diagnozy, leczenia i zapobiegania chorobom. Niewątpliwie odniósł przy tym wielki sukces, jednakże ma on także swoje granice, dlatego następny etap powinien być poszukiwany. Autorzy powyższej pracy wskazują na cztery zasadnicze sposoby postępowania jakie reprezentuje podejście redukcjonistyczne. Jest to (1) skupienie się na pojedynczym czynniki- przekonanie, że każda choroba potencjolnie ma pojedynczy cel, na który nastawione jest leczenie. (2) Stawianie nacisku na homeostazę. To tradycyjne podejście zakłada, iż organizm dązy do stanu równowagi poprzez utrzymywanie parametrów w sztywnej, statycznej kontroli. Rozumie się to jako dążenie do jak najmniejsych wychyleń pozczególnych miar aktywności, które pojawiają się tylko w odpowiedzi na zakłócające bodźce z zwenątrz, aby po perturbacji wrócic do stanu statycznego (equilibrum). Oczywiście jest w tym zachowana pewna dynamika związana chociażby z samym cyklem dobowym, jednakże należałoby tu zasadniczno rozszerzyć wgląd na całość tego zjawiska. Stan faktyczny różni się bowiem od tej standardowej definicji homeostazy. To stałe utrzymywanie wysokiej zmienności i dynamiki środowiska wewnętrzego sprawia, iż jest on lepiej przystosowany do zmieniających sie warunków otoczenia a zanik zdolności do utrzymywania zmienności może świadczyć o rozwijającej się chorobie lub progresji wiekowej. Najbardziej obrazowym przykładem jak zmieniało się to podejście jest zmienność rytmu zatokowego, która wykazuje cechy zachowania układu chaotycznego a co świadczy o dobrej kondycji zdrowotnej. Ta zmiana postrzegania układu ma swoją konsekwencję w postaci powstania nowej koncepcji utrzymywania prawidłowego środowiska wewnętrzego- homeodynamiki. Homeodynamika zaproponowana została po raz pierwszy przez F. E.Yates w 1994 i jest częścią systemowo-zorientowanego podejścia w medydynie oraz idealnie wpasowywuje się w teorię chaosu oraz teorię fraktali.

Kolejnymi cechami redukcjonizmu, na jakie wskazują autorzy przedstawianej pracy, jest (3) nieścisła modyfikacja czynników ryzyka oraz (4) leczenie addytywne, w którym każda choroba leczona jest osobno, z założeniem, że efekty będą także w prosty sposób sumowane.

Podejście Zorientowane Systemowo

Podejście zorientowane systemowo jest nową wyłaniającą się perspektywą w medycynie, która ma szanse rozwinąć bardziej holistycznie nastawione diagnozowanie i leczenie. Ogólnie rzecz ujmując pozwala spojrzeć całościowo na system zauważając właściwości, jakich nie widać zwracając uwagę na poszczególne składowe. Podejście systemowe zwraca uwagę, iż organizm ludzki nie jest maszyną i jako całość stanowi coś więcej niż suma części, wykazując tzw. właściwości emergentne, które oznaczają wyłanianie się unikalnych cech z systemu dzięki oddziaływaniu całości i/lub po uzyskaniu odpowiedniego poziomu złożoności.

Obecnie pewną część teoretycznej podbudowy podejścia zorientowanego systemowo stanowi tzw. biologia systemów, która zajmuje się matematycznym modelowaniem złożonych systemów biologicznych. Zasadniczo dotyczy to modelowania sieci białek i sieci ścieżek metabolicznych lecz jej zakres nie jest nimi ograniczony. Rozumiana jako paradygmat jest antytezą dla redukcjonizmu, będąc jednocześnie w pełni zgodna z metodą naukową. Korzenie tej dysypliny sięgają do ogólnej teorii systemów, której początki notowane są już w latach 50. i 60. XX wieku, a która z czasem zaczęła wykorzystywać narzędzia analityczne z dziedzin m.in. teorii chaosu, dynamiki nieliniowej i nauki o złożoności (systemach złożonych- complex system)

Ogólne spojrzenie na biologię systemów w tabeli poniżej:

źródłó: http://journals.plos.org/plosmedicine/article?id=10.1371/journal.pmed.0030208

Podsumowanie różnic między redukcjonizmem a podejściem systemowym bardzo dobrze przedstawia tabela pochodząca z przedstawianej pracy:

źródło: http://journals.plos.org/plosmedicine/article?id=10.1371/journal.pmed.0030208

Ludzki organizm jest niewątpliwie wysoce złożony, jego funkcje wykaują cechy systemu złożonego w ścisłym tego słowa znaczeniu. Zachowanie takiego systemu w znacznej mierze określa zatem dynamika nieliniowa, chaos a przez to także i fraktale. Stąd potrzeba szerokiego, wielodyscyplinarnego rozwoju i współpracy aby budować naukowe fundamenty podejścia zorientowanego systemowo oraz w miarę rozwoju przekładać je na coraz bardziej skuteczniejsze i efektywniejsze działania.

Polecana lektura:

Spór o redukcjonizm w medycynie. Studium filozoficzne i metodologiczne. (Fragment)

Dodaj komentarz

Close Menu